Systematyka
Rząd: grzebiące (Galliformes)
Rodzina: kurowate (Phasianidae)
Gatunek: cietrzew (Tetrao tetrix)

Charakterystyka
Samce są upierzone czarno z metalicznie niebieskim poblaskiem piór. Charakterystyczna jest stroszona lira ze sterówek, które od środka do boków nabierają coraz mocniejszego wygięcia w haczyk, jasne białe pokrywy podogonowe nastroszone tworzą łącznie wspaniały pióropusz prezentowany rywalom. Młode samce mogą mieć zaledwie jedną parę wygiętych piór, starsze nawet cztery. Na codzień samiec składa ogon i nie jest tak okazały. Również biało zabarwione są dolne pokrywy skrzydeł oraz część górnych dużych pokrwy które na skrzydle tworzą jasny pasek. Dwie białe plamy umiejscowione są też na krawędzi natarcia skrzydła na nadgarstku i łokciu. Głowa z czarnym dziobem ozdobiona jest skórzastą czerwoną brwią intensywnej barwy zwłaszcza wiosną w okresie toków, kiedy to powiększa się znacznie  niemal stykając się nad czołem. Ciekawostką jest, że siwobrązowe nogi są upierzone aż po palce , na których również mogą pojawiać się  małe pióra ułatwiające  poruszanie się  w śniegach.
   Samice (zwane cieciorkami) są całkiem odmiennie ubarwione z ochronnym brązowym zabarwieniem z deseniem prążkowanym ciemnymi brunatnymi kreskami podobnie jak większość kuraków. Boki i spód są jaśniejsze a prążkowanie  jest słabsze. Brew lekko zaznaczona w  rdzawym kolorze.
  Młode są podobne do samic, a młode samczyki uzyskują ciemne ubarwienie z biegiem czasu choć na grzbiecie posiadają domieszkę brunatną dzięki czemu można je rozróżnić od dorosłych samców aż do czasu całkowitej zmiany upierzenia.

Wielkość
długość ciała                  samce 62 cm  -  samice 45 cm
rozpiętość skrzydeł      samce 100 cm  - samice 72 cm
waga                        samce 1,1 - 1,8 kg  - samice 0,75 - 1,1kg

Pokarm
Cietrzew żeruje na ziemi cały dzień. Jego dietę stanowią nasiona, jagody , owoce leśne oraz ziarna, lubi młodą zieleninę a zwłaszcza pędy wśród których najbardziej pączki  brzozy. Skrzętnie  zjada również, zwłaszcza zimą, pędy olchy czy osiki. W okresie wychowu i wodzenia piskląt zbiera mrówki, owady oraz ślimaki. Młode z czasem przechodzą na pokarm roślinny.

Biotop.
Cietrzew występuje  w zasadzie w tym samym obszarze co i głuszec. Ten ostatni preferuje jednak wewnętrzne rejony zwartych drzewostanów, cietrzew natomiast skraje lasów i polan w rejonach podmokłych, torfowisk w pobliżu pól i łąk poprzecinanych luźnym drzewostanem zarówno iglastym jak mieszanym i liściastym unikajac zwartych  kompleksów zwłaszcza jednorodnych gatunkowo.

Śpiew/Głos ♫ 
(Nagranie audio: Tomasz Ogrodowczyk)

Cietrzew jest w większości cichym ptakiem a najczęściej slyszana jest tylko pieśń godowa samców. Jest ona podzielona na dość dobrze rozpoznawalne części nazwane przez myśliwych bulgotaniem, czuszykaniem i krektaniem. To ostatnie jednak  jest sporadycznie słyszane i najprawdopodobniej stanowi głos ostrzegawczy.  Bulgotanie z wydętych workow powietrznych ma niski ton słyszalny czasem z odledłości nawet kilku kilometrów. Czuszykanie połączone ze skakaniem jest agresywnym głosem samców wobec siebie.

Rozród i gniazdowanie
Po zimie spędzonej w stadzie od końca marca samce przystępują do tokowania. Do tego celu wybierają  otwartą łąkę na której z daleka są w stanie spostrzec zagrożenie. Dominujący kogut zajmuje centralne miejsce tokowiska podobnie jak u wielu innych gromadnie tokujących np. batalionów.  Na ogół tokowiska mają ustaloną hierarchię społeczną a koguty trzepocząc skrzydłami prowadzą niegroźne walki w których o wyniku pojedynku często przesądza bardziej napuszona i okazała postura czy szerzej rozpostarta lub większa lira. Często jednak dochodzi do poważniejszych potyczek z kaleczeniem się i wyrywaniem  piór, gdy kogut nie uznaje dominacji przeciwnika. Walki odbywają się najczęściej międy 3 rano a wschodem słońca i z krótką przerwą kontynuowane są przez nawet wiele godzin, zwłaszcza "zacietrzewionych" osobników. Walki stają się zazwyczaj bardziej agresywne w obliczu nadlatujących samic. Cieciorki choć mają zawsze duże możliwości wyboru wybierają najchętniej jednak koguty ze środka areny tokowiska.
Po godach, na obrzeżach lasu, często w wielokilometrowej odległości od tokowiska, samice przygotowują gniazdo w postaci dobrze ukrytego pod jakąś osłoną dołka skąpo wymoszczonego mchem,liśćmi i trawą.
Samica składa od 6 do 16 jaj wielkości jaja kury domowej i wysiaduje przez 3,5 -4 tygodni. Młode są zagniazdownikami, i w przeciągu dwu tygodni osiągają zdolność latania a pod koniec lata usamodzielniają się całkowicie.
Jesienią  samice i samce gromadzą się w odrębne stada. W śnieżne zimy mogą nocować w zaspach robiąc sobie jamę w środku zaspy.
Na obszarach gdzie występuje głuszec może dochodzić do krzyżówek między gatunkami a mieszańce nazywa się skrzekotami. Najczęściej do skrzyżowań dochodzi na tokowiskach cietrzewi, gdzie "zacietrzewione"  samce nie odróżnią samicy własnego gatunku od  głuszca a nawet bażanta. Potomstwo pozostaje bezpłodne.

Zagrożenia
Najwiekszym zagrożeniem są zmiany środowiska chemizacja upraw i zmniejszanie obszarów siedliskowych w tym osuszanie torfowisk. Po ustanowieniu ścisłej ochrony bezpośrednim zagrożeniem stały się populacje inwazyjnych drapieżników, lisów, dzikich psów i kotów oraz dzików, które penetrują obszary gniazdowania a także niepokojenie przez myśliwych i turystów.


Pomimo iż cietrzew  znajduje się w Czerwonej Księdze gatunków zagrożonych a jego dwutysięczna populacja w dalszym ciągu maleje, w dalszym ciągu w środowisku łowieckim pozostaje na liście jako ptak łowny. W związku z objęciem cietrzewia ścisłą ochroną polowania odbywają się na niego w krajach sąsiedzkich, na które rozciąga sie obecny teren występowania gatunku poza granicami Polski.

Opracował:   Emil Dzienniak