Systematyka
Rząd: jastrzębiowe (Accipitriformes)
Rodzina: jastrzębiowate (Accipitridae)
Gatunek: jastrząb (Accipiter gentilis)

Charakterystyka
To dość skryty drapieżnik stroniący od otwartych terenów. Wygląd jastrzębia jest dość charakterystyczny z dominującą u samic brunatno-szaropopielatą barwą wierzchu ciała i jasnym spodem w liczne poprzeczne faliste prążki. Samce bardziej ołowiano szare i znacznie mniejsze od samic co jest zasadniczą różnicą między płciami. Młode osobniki ubarwione mocniejszym odcieniem brunatnym bez popielatego. Ich pierś i spód w kolorze beżowym bez prążków w miejsce których jest rysunek w kształcie łezek. Lotki od spodu pręgowane poprzecznie na przemian 6-8 szarymi i jasnymi pasami, na sterówkach 4 szerokie poprzeczne pręgi. Długi zaokrąglony na końcu ogon, skrzydła zaokrąglone, tylna krawędź skrzydła wygięta esowato co nadaje podobny do krogulca wygląd zwłaszcza mniejszym samcom. Lot prosty przerywany odcinkami szybowania, szybki z mocnymi uderzeniami skrzydeł. Skoki żółte nieopierzone. Charakterystyczna intensywnie żółta tęczówka zawsze wyraźnie widoczna ciemniejąca z wiekiem, u starszych samców w krwistym odcieniu. Kostna tarczka nadoczna zaakcentowana białą brwią.

Wielkość
długość ciała: samiec 48-58 cm, samica 60-66 cm
rozpiętość skrzydeł: samiec 95-105 cm, samica 110-120 cm
waga: samiec 0,6-0,9 kg, 0,9-1,3 kg

Pokarm
Największą część jego zdobyczy stanowią ptaki chwytane w locie. W obszarach zurbanizowanych i wiejskich są to gołębie, sierpówki czy grzywacze skąd jego popularna nazwa"gołębiarz" jednak w pozostałej części sójki, drozdy, dzięcioły, krukowate, mewy. Ofiarami bywają często kuraki kuropatwa, jarząbek ale także wiewiórka i zając (szczególnie zimą). Zdobycz jest zanoszona w ustronne miejsce , gdzie nie zjedzona część pozostaje do następnego posiłku. Ze zdobyczy usuwane są pióra czy sierść, a część trudno strawionych kawałków zwracana jest w postaci wypluwek. Ofiary są często ścigane a w razie niepowodzenia dłuższego pościgu jastrząb rezygnuje z pogoni.W czasie wycieczek terytorium łowieckie może powiększać się do 50km2 zimą, w okresie niedoboru pożywienia lub w okresie lęgów, poza jego stały rewir.

Głos ♫ 
(Nagranie audio: Tomasz Ogrodowczyk)

To milczący ptak słyszany jedynie sporadycznie w pobliżu gniazda i w okresie godowym seriami piskliwych "ke-ke-ke-ke-ke-ke" czy przeciągłego "kiii-kiiii"wydawanym często przez młode wołające o pokarm.

Rozród i gniazdowanie
Tworzą monogamiczne pary wierne do śmierci jednego z partnerów. W pary dobierają się już na początku lutego. Można je wtedy dostrzec i usłyszeć podczas lotów godowych nad lasem nad terytorium samicy, gdyż to ona ustala jego granice na wiele lat. Zdolność do rozrodu osiągają już jednoroczne osobniki. Młoda samica wyznacza swoje terytorium na kilka miesięcy przed lęgami. Gniazdo buduje sama najczęściej w środkowej części korony drzewa na skraju starodrzewia. Budulcem są patyki i gałęzie podobnie jak u innych szponiastych. Użytkowane przez wiele lat jest rozbudowywane i umacniane osiągając średnicę średnio 70 cm i wysokości 50 cm. Samica z upodobaniem ozdabia brzegi gniazda zielonymi gałązkami. Środek gniazda wyłożony jest niedbale trawami.W okresie lęgów para zachowuje się bardzo agresywnie w stosunku do intruzów w pobliżu gniazda mogąc zaatakować nawet człowieka. W marcu samica przystępuje do składania 2-4 jaj w odstępach 2-3 dni. Wysiadywanie rozpoczyna się od pierwszego jaja i trwa 35-40 dni na przemian przez samca i samicę. Po rozpoczęciu wykluwania w okresie już od połowy kwietnia samica pozostaje stale na gnieździe i jest karmiona przez samca. W ciągu pierwszych 2 tygodni ogrzewa małe i karmi je wszystkie z dużą troską o sprawiedliwy podział najsmaczniejszymi kawałkami pokarmu dostarczanego obficie przez samca, który wykazuje w tym czasie wzmożoną aktywność łowiecką. Młode przebywają w gnieździe przez około 40 dni. Kilka dni przed opuszczeniem gniazda rozpoczynają wycieczki na sąsiednie gałęzie gdzie ukrywają się ćwicząc umiejętność latania. Pozostają tam przez okres 10 tygodni dokarmiane przez rodziców.

Biotop
Środowisko występowania jest dość zróżnicowane. Najczęściej to urozmaicony teren o różnorodnym zadrzewieniu najczęściej jednak stare kilkudziesięcioletnie luźne drzewostany mieszane i iglaste w pobliżu otwartych przestrzeni z łąkami i polami bogatymi w kryjówki na śródpolnych zadrzewieniach i wzdłuż granicy ze zwartymi kompleksami lasu.


To jeden z najbardziej prześladowanych ptaków szponiastych, którego zdemonizowano powszechnie za konflikt z człowiekiem począwszy od stereotypowego ptasiego przestępcy w bajkach dla dzieci, gołębiarza terminatora , zabójcę zajęcy i ptaków łownych,  przebiegłego, skrytego i cichego niebezpiecznego drapieżnika, o którym powszechna wiedza jest znikoma, ale nie jest jednak piętnowany za liczniejsze polowania na  niepopularne krukowate. Najbardziej nieprzychylne środowiska hodowców gołębi i myśliwych podtrzymują ten stereotyp z oczywistegj przyczyny konfliktu. W ciągu roku mimo objęcia ochroną ginie kilkaset osobników.  Obecny, w miarę stabilny, stan populacji jest określany na około 5-7 tyś par, stanowiąc zaledwie około 4% populacji europejskiej.

Opracował:  Emil Dzienniak