IX     

Systematyka
Rząd: wróblowe (Passeriformes)
Rodzina: dzierzbowate (Laniidae)
Gatunek: gąsiorek (Lanius collurio)

Charakterystyka
To typowy długodystansowiec przebywający w Polsce od maja do sierpnia. Nieco większy od wróbla. Sylwetka typowa dla dzierzby: stosunkowo długi ogon i silny dziób o górnej części nieco dłuższej i hakowato zagiętej, głowa duża. Wyraźny dymorfizm płciowy. Kontrastowo ubarwiony samiec ma jasnoniebiesko szary wierzch głowy i kark i kuper. Grzbiet i pokrywy skrzydłowe kasztanowato brązowe. Szeroka czarna maska od nasady dzioba przechodzi przez oko i sięga do ucha. Białe gardło i różówopłowa pierś. Ogon czarny z białymi plamami u nasady zewnętrznych sterówek. Samica jest znacznie bardziej niepozorna . Z wierzchu matowo-rdzawo-brązowa, a od spodu brozowo-biała z brązowymi półksiężycowymi prążkami. Maska ciemnobrunatna nie zawsze wyraźna i oddzielona od brązowego wierzchu głowy białawą linią. Juwenalne gąsiorki  są podobnie ubarwione do samic . Prążki na spodzie wyraźniejsze, a dziób jaśniejszy. Gąsiorek, podobnie jaki inne dzierzby, nadziewa zdobycz na ciernie lub wtyka w rozwidlenia gałązek. Umożliwia to zmagazynowanie pokarmu na krótki czas, co jest szczególnie ważne w trakcie karmienia piskląt, a także umożliwia rozrywanie unieruchomionej w ten sposób zdobyczy .Warto wiedzieć, że łacińska nazwa rodzajowa Lanius oznacza rzeźnika, collurio ma natomiast pochodzenie greckie i odnosi się do ptaka drapieżnego. Nazwa naukowa doskonale więc oddaje naturę tego ptaka. Na ofiary poluje z zasiadki wypatrując je z krzewu lub innego wysokiego posterunku. Często wówczas lekko rozkłada ogon, przechyla raz w jedną, raz w drugą stronę. Drobne gryzonie atakuje w sposób podobny do ptaków szponiastych. Na owady poluje w locie

Wielkość
długość ciała wraz dziobem i ogonem: 16 – 18cm
rozpiętość skrzydeł: 24 – 27cm
waga: 23 – 40g

Pokarm
Żywi się głównie dużymi owadami jak chrząszcze i szarańczaki, pająkami, ale także drobnymi kręgowcami (małe gady pisklęta ptaków i drobne gryzonie).

Śpiew/Głos ♫ 
(Nagranie audio: Jarek Matusiak : XC20120522 
)

  Śpiewa rzadko i cicho. Świergotliwa pieśń złożona jest głównie z pisków, ćwierkania i kwilenia oraz imitacji głosów innych ptaków. Odzywa się stłumionym i nosowym „gee” czy  „wew” oraz twardym „gek, gek” . Alarmuje natomiast dość głośnym i ochrypłym ”dszree, dszede”, lub głośnym  „dżek, dżek, dżek”. Osobniki młodociane żebrzą przenikliwie „kwei” lub „kwee”.

Rozród i gniazdowanie
Gąsiorki zakładają zwykle gniazda w gąszczu ciernistych krzewów, np. tarninach, głogach, dzikich różach lub wśród wysokich pędów jeżyn. Samiec i samica budują wspólnie dość duże i głębokie czarkowate gniazdo zwykle 1 – 3m nad ziemią, wykorzystując do tego korzonki, kłącza i źdźbła nierzadko z dodatkiem patyków, kawałków trzcin oraz mchu, wyściełając je wewnątrz drobniejszym materiałem roślinnym i sierścią. Jeden lęg w roku, chociaż znane są nieliczne przypadki przystępowania gąsiorków do drugiego lęgu w sezonie. Samica składa na przełomie maja i czerwca zwykle 4 do 6 zielonkawo różowawych lub białawych jaj w ciemne plamki układające się zwykle w wianuszek na tępym końcu. Wysiaduje przeważnie samica 14 – 16 dni. Pisklęta przebywają w gnieździe 12 – 16 dni. Po wylocie z gniazda pozostają jeszcze pod opieką rodziców przez ok. 3 tygodnie z uwagi na trudność w zdobywaniu i obróbce pokarmu. Gąsiorki są dość  często mamkami młodych kukułek.

Biotop
W okresie lęgowym gąsiorek zamieszkuje tereny otwarte porośnięte grupami krzewów i skraje lasów, zwłaszcza zarośla ciernistych krzewów i kilkuletnie młodniki iglaste rosnące na porębach i wiatrowałach.  Występuje też na torfowiskach, wrzosowiskach, nieużytkach, murawach kserotermicznych i ekstensywnie użytkowanych pastwiskach.  Gniazdują od zachodniej Europy do środkowej Azji. Nie występuje w Irlandii, na dużych obszarach Wielkiej Brytanii, a także w środkowej i północnej Skandynawii, w części Hiszpanii i na niektórych wyspach śródziemnomorskich. W Polsce średnio liczny, gniazduje głównie na nizinach. Liczebność gąsiorka w ostatnich latach spada. Zimuje we wschodniej i południowej Afryce. Na jesieni gąsiorki przelatują przez całą Afrykę na południe, a wiosną powracają przez Afrykę Wschodnią i Półwysep Arabski. Po drodze zatrzymują się, by żerować, co znacznie przedłuża wędrówkę. Wiedząc, że przelot jesienny zajmuje im ok. 100dni, wiosenny nieco mniej, a pobyt w Polsce na lęgowiskach trwa 4 miesiące, łatwo obliczyć, że na zimowiskach w Afryce gąsiorki spędzają zaledwie 2 miesiące.


*****

Opracował/a:  Tomasz  Fliszkiewicz