III-IVVIII-IX[1]

Systematyka
Rząd: brodzące (Ciconiiformes)
Rodzina: czaplowate (Ardeidae )
Gatunek: czapla siwa (Ardea cinerea )

Charakterystyka
Duży ptak, na długich nogach, z niewielką głową osadzoną na długiej szyi i prostym, pokaźnym dziobem. Głowa biała, z czarnymi bokami ciemienia i ozdobnymi, czarnymi - w okresie godowym - piórami na potylicy. Skrzydła, wierzch ciała i ogon szare. Końce skrzydeł zaokrąglone. Długa szyja biaława, z rzędami czarnymi kreskami układającymi się w pionowe linie. Dziób szaro-żółty, w okresie godowym - żółto-pomarańczowy. W sezonie lęgowym na grzbiecie jasne, wydłużone barkówki. Na nasadzie skrzydeł czarna plama, a po bokach ciała czarny pasek, dwie białawe plamy przy nadgarstku. Nogi szarawe lub żółtawo-brązowe. Młode osobniki mają ciemniejsze dziób i nogi, są całe bardziej szare i mają ciemny wierzch głowy. Czapla siwa ma specyficznie zbudowaną szyję, co umożliwia wyginanie jej i esowate układanie w locie. Głowę cofa i trzyma między barkami, nogi wyprostowane, ruchy szerokich skrzydeł są powolne i zamaszyste. Trudno natomiast czapli wyginać szyję na boki, a dosięgnięcie dziobem do gruczołu kuprowego jest dla niej niemożliwe. Chroni pióra przed wilgocią poprzez rozprowadzanie substancji z piór pudrowych, zlokalizowanych na bokach ciała i na piersi. Manipulowanie długim dziobem i łapami w tych miejscach jest dla tego ptaka łatwe.  Dorosłe czaple siwe pierzą się od czerwca do listopada, młode od września od lutego.

Wielkość
długość ciała 85-100 cm
długość dzioba 11-12 cm
długość ogona 16-18 cm
rozpiętość skrzydeł  155-195 cm
waga 1-2,3 kg

Pokarm
Czaple żerują od świtu do zmierzchu. W tym czasie, ptak potrafi zjeść 300-500 g ryb. Są to głównie małe rybki, o długości 10-25 cm, ale zdarza się, że czapla wyławia również połkilogramowego karpia. Nie potrafi go jednak połknąć i pozostawia mocno uszkodzonego. Właściciele stawów rybnych uważają, że właśnie w tym zakresie uciążliwość czapli jest największa. Więcej ryb uszkadzają niż zjadają. W trakcie polowania czapla siwa brodzi w wodzie majestatycznie i powoli, aby nie płoszyć ryb. Często stoi na jednej nodze, cierpliwie wypatrując ryb, a gdy jakaś wypłynie na mieliznę, szybkim wyrzutem dzioba chwyta ją i połyka.  Zdobycz połyka w całości albo rozczłonkowaną na duże kawałki. Czaple wolą łowić ryby w płytkiej wodzie, ok. 60 cm, jednak radzą sobie i na nieco wiekszych głębokościach. Głębsze stawy, bez przybrzeżnych płycizn, nie są dla nich dogodnym żerowiskiem. Coraz częściej, m.in. z powodu rozwoju ruchu turystycznego w rejonie jezior i rzek, czaple siwe poszukują miejsc spokojnych i rzadziej odwiedzanych przez ludzi, czyli stawów rybnych.
Poza rybami, czaple siwe polują na  płazy, gady, mięczaki i gryzone, czasami w locie łapią owady. Okazjonalnie zjadają pisklęta innych ptaków.  Gryzoni poszukują, chodząc po łąkach.

 

Śpiew/Głos ♫ 
(Nagranie audio: Tomasz Ogrodowczyk)

W locie odzywa się donośnym "frank", przy gnieździe skrzeczy i skomle. W koloniach rozlegają sie dźwięki stukoczące i kraczące. Młode w gnieździe kwiczą podobnie do prosiąt.

Rozród i gniazdowanie
Czapla siwa gniazduje kolonijnie (w tzw. czaplińcach), często w rejonie kolonii lęgowych kormoranów. Z reguły gniazda umieszczone są w koronach wysokich drzew. Sporadycznie, pojedyncze pary czapli budują gniazda w rozległych trzcinowiskach lub na zadrzewionych wyspach. Gniazdo zbudowane jest z witek, patyków i gałęzi, wyściółkę stanowią liście i trawa, czasami z domieszką sierści, piór i korzonków. Budują je oba ptaki. Najczęściej, gdy jeden ptak leci po budulec, drugi strzeże gniazda przed zakusami innych czapli. Ptaki bowiem podkradają sobie gałązki, jeśli tylko para pozostawi je na chwilę bez dozoru. Są to konstrukcje mało stabilne i zdarza się, że jaja spadają na ziemię. Jedno gniazdo może być wykorzystywane przez kilka lat.
Czaple siwe pojawiają się w koloniach lęgowych na początku marca, a w końcu tego miesiąca samica składa 3-5 (7) jaj. Jaja mają matowe skorupki, o lekko turkusowej barwie. Wysiadują oboje rodzice, przez 26-26 dni, a czasami trochę dłużej. Czaple siwe wyprowadzają jeden lęg w roku, rzadko - dwa lęgi.
Pisklęta wylęgają się pokryte srebrzysto-brązowych puchem, jedynie na brzuszku puch jest białawy.  Pisklęta są ogrzewane nawet 3 tygodnie po wykluciu się, a późniejszym okresie rodzice często zaglądają do gniazda, aby pilnować młodych. W sumie, w gnieździe przebywają ok. 50 dni. Pisklęta zachęcają rodzica do nakarmienia, szarpiąc go za dziób. Pokarm, małe rybki, zostaje zwrócony na dno gniazda. Oboje rodzice opiekują się młodymi.  Młode potrafią latać po 6-8 tygodniach, ale przez pewien czas wracają jeszcze do gniazda. Zaraz po usamodzielnieniu się, młode czaple opuszczają swoje rewiry lęgowe.  Mogą się rozmnażać już po 2 latach.
Śmiertelność młodych czapli jest bardzo duża (ok. 70% w pierwszym roku), bowiem kolonie lęgowe tych ptaków są niepokojone przez drapieżniki, często też przez ludzi. Polujące w stawach czaple bywają zabijane przez strażników stawów. Wiele z nich ginie w zimie, kiedy dostęp do źródeł pokarmu jest mocno utrudniony. Wśród dorosłych czapli śmiertelności wynosi ok. 20% w skali roku.
Najdłużej żyjąca czapla siwa, której wiek oznaczył człowiek, miała 25 lat.

Biotop
W Polsce czapla siwa jest dość pospolita. Populację lęgową ocenia sie na ok. 10 tys. par, a czaplińców na ok. 250. Preferuje duże zbiorniki wodne (stawy, jeziora, rzeki ze słodką wodą) otoczone lasami, głównie na niżu. Czaple liczne są w pasie polskich jezior - Pojezierze Mazurskie, Pomorskie, Gnieźnieńskie, czyli na północy i zachodzie. Największa kolonia czapli siwych znajduje się koło Szczecina w rezerwacie Kurowskie Błota, gdzie przebywa ok. 950 par. Nie ma ich w górach. W ostatnich latach obserwuje się ekspansję tego gatunku na południe Polski, na tereny zasobne w ryby. Na wybrzeżu czaple pojawiają się jedynie zimą.
Podczas łagodnych zim więcej osobników pozostaje w kraju (podobnie jak inne populacje europejskie), nad dużymi, niezamarzającymi zbiornikami wodnymi.

Czapla siwa jest objęta ochroną gatunkową częściową. Do pewnego czasu oznaczało to wyłączenie stawów rybackich uznanych za obręby hodowlane, gdzie czaple mogły być zabijane bez specjalnych pozwoleń. W sierpniu 2012 r. weszły w życie znowelizowane przepisy ustawy o ochronie przyrody w dostosowaniu do postanowień unijnych dyrektyw o ochronie siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (tzw. Dyrektywa Siedliskowa) oraz o ochronie dzikiego ptactwa (tzw. Dyrektywa Ptasia). Do europejskich norm dostosowano brzmienie jednego z odstępstw od zakazów, dotyczących niektórych gatunków objętych ochroną gatunkową - bobra, kormorana oraz czapli siwej.

Wyżej wymienione gatunki wymagają ochrony ze względu na rolę, jaką pełnią w środowisku przyrodniczym, jednak w niektórych sytuacjach mogą powodować szkody w gospodarce człowieka. Przykładowo, budowane przez bobry tamy powodują spiętrzanie wody, co w sposób pozytywny przyczynia się do tworzenia siedlisk podmokłych, ale nierzadko też powoduje szkody poprzez zalewanie pól uprawnych, upraw leśnych i drzewostanów. Z tego względu, określono ogólne odstępstwa od zakazów, które będą wprowadzane na czas określony - nie dłuższy niż pięć lat - w formie zarządzenia regionalnego dyrektora ochrony środowiska.


Opracowała:   Hanna Żelichowska