Systematyka
Rząd: jastrzębiowe (Accipitriformes)
Rodzina: jastrzębiowate (Accipitridae)
Gatunek: orzeł przedni (Aquila chrysaetos)

Charakterystyka
To największy przedstawiciel europejski podgatunku Aquila choć jako orzeł jest mniejszy nieco od bielika zaliczanego do orłanów. Sylwetka w locie jest bardzo dobrze rozpoznawalna - masywny korpus z długim ogonem, o skrzydłach szerszych po środku z wyraźnie węższym zakończeniem dającym falisty kształt  tylnej krawędzi skrzydeł lekko uniesionych do góry. Dymorfizm płciowy widoczny wyraźnie jedynie obserwując parę. Samica większa od samca ale szata barwna jednakowa. Potylica kark i szyja ciemna w rdzawo płowym odcieniu ze złotawym poblaskiem przy korzystnym oświetleniu, brunatny grzbiet . Sterówki ogona białe od nasady a od połowy zakończone szerokim ciemnym pasem tak samo jak lotki z wyjątkiem palczastych pierwszego rzędu czarnych niemal , gdzie u ich nasady rozpoczyna się biała plama widoczna u młodych osobników, zanikająca u dorosłych. U starszych osobników krawędzie piór są jaśniejsze z licznymi rozjaśnionymi plamami co w efekcie sprawia iż są wyraźnie jasniejsze od młodocianych osobników, których upierzenie jest mocno kontrastowe z licznymi białymi plamami i najczęściej ze słabym rozjaśnieniem krawędzi piór widocznym z bliska. Z wiekiem biel stopniowo zanika w miejsce popielatej i odcieni jasnego brązu. Silne żółte nogi orła są opierzone na całej długości do połowy przykryte dość obszernymi nogawicami z dłuższych piór. Szpony są niezwykle ostre , długie na ok 5cm przystosowane do polowania na bardzo duże ofiary, u nasady osiągają średnicę ponad 1 cm. Równie potężny dziób pokryty  żółtą woskówką od  nasady za nozdrza przechodzi poprzez krótki odcinek popielatego w czarny przystosowany jest do porcjowania grubej zwierzyny.
 

Wielkość
długość ciała średnio 80-95 cm (skrajnie 60-100)
rozpiętość skrzydeł  190-225 cm (skrajnie 150-240)
waga - samiec 3-4,5 ; samica 4-6,5 kg (skrajnie 2,8-6,7kg)

Pokarm
Największą część diety stanowią z reguły średniej wielkości ssaki i ptaki wielkości kaczki, lisa, kuny, kury domowej. Ofiatą padają często myszołowy, sowy, gołębie,  zające czy młode sarny. W górach ofiarami są często świstaki i zające  a także młode kozice i owce. Uciekająca ofiara z wyjątkiem zajęcy z reguły przegrywa ścigana w locie. Raz pochwycona nie zostaje nigdy puszczona ze szponów. W razie chybionego ataku, lub kilkudziesięciu metrów pogoni, orzeł rezygnuje z ponownego. W okresie zimowym zwłaszcza z chęcią żeruje na padlinie z której potrafi przegonić większego bielika. Dzienna porcja pożywienia mieści się w okolicach 300g. Ptaki chwyta głównie w momencie ich startu. Polując w locie atakuje z niskiej wysokości około 100 m nad ziemią, błyskawicznym lotem nurkującym ze złożonymi skrzydłami.  W większości jednak poluje z zasiadki z wysoko położonego miejsca z którego potrafi dostrzec ofiarę z odległości kilku kilometrów.

Atak przeprowadzany jest zawsze  bardzo precyzyjnie i z ogromną siłą. W końcowej fazie tuż przed uderzeniem orzeł zmienia układ sylwetki wysuwając do przodu nogi ze szponami. Uderzenie ma ogromną siłę, u mniejszych ssaków potrafi połamać i zmiażdżyć kości czaszki.

Głos ♫ 
(Nagranie audio: Tomasz Ogrodowczyk)

Donośne okrzyki o różniej krotności ochryple powtarzane "yij-yij-yj-yj-yij-yij" bardziej zbliżone do "a"

Rozród i gniazdowanie
Wokół gniazd orłów przednich obowiązuje strefa ochronna: przez cały rok w promieniu  200 m, a od 1.01 do 31.07 w promieniu  500 m od gniazda.
Badany w latach 2006-2009 sukces rozrodczy w przypadku orła wynosił zaledwie 60% W większości nieudane lęgi to warunki pogodowe oraz niepokojenie przez ludzi!!.
Na terytorium lęgowym o powierzchni do 100km² monogamiczna para wyprowadza tylko jeden lęg. Często bywa, iż w danym roku nie ma lęgu jednak para pozostaje w swoim rewirze. Najczęściej partnerzy pozostają razem aż do śmierci jednego z nich. Do rozrodu przystępują osobniki w wieku 4-5 lat. Godowymi lotami na dużej wysokości para oznacza swoje terytorium broniąc go zdecydowanie przed innymi osobnikami swojego gatunku. Buduje kilka gniazd zmieniając co roku miejsce lęgu. Budulcem gniazd są gałęzie i patyki a wnętrze wykłada mchami, trawami liśćmi i sierścią. Wielkość gniazda to około 1,5 m. W czasie kolejnych zasiedleń danego gniazda jest ono umacniane , może więc osiągnąć wysokość większą od średnicy. Gniazdo moze być budowane na skalnych półkach i w niszach  a także na preferowanej jodle.
W związku z długim cyklem rozrodczym do godów może przystępować już w lutym by w marcu samica mogła złożyć 1-2 białokremowe jaja nakrapiane brązowo plamkami różnej wielkości. Samica rozpoczyna wysiadywanie  już od złożenia pierwszego jaja, przez okres 45 dni. W tym czasie opuszcza gniazdo by sama polować. Bardzo sporadycznie zachodzą przypadki , gdy w południe samiec odpoczywa w gnieździe w południe zastępując na krótką chwilę samicę, gdyż generalnie nie interesuje się gniazdem  do chwili rozpoczęcia wylęgu. Młode mogą wykluwać się  od końca kwietnia do początku czerwca i jako jedyne wśród szponiastych osiągają zdolność widzenia dopiero po 2 tygodniach. W pierwszym miesiącu jeśli brak odpowiedniej ilości pożywienia, najstarsze piskle może wyeliminować słabsze i młodsze rodzeństwo. Jeśli pokarmu jest pod dostatkiem, rodzice karmią młode kawałkując pokarm  i podając wprost do dzioba. Po wykuciu się pierwszego młodego samiec codziennie regularnie dostarcza pokarm do gniazda zarówno dla samicy jak i dla młodych. Samica oczyszcza zdobycz i wybiera dla piskląt najdelikatniejsze kawałki. Po miesiącu młode same zaczynają kawałkować pokarm. Po okresie średnio 11 tygodni młode zaczynają opuszczać gniazdo przebywając w jego bezpośrednim pobliżu i są dokarmiane przez rodziców  przez następne 12 tygodni. Po tym czasie zaczynają osiągać samodzielność.

Biotop
W Polsce to osiadły gatunek występujący głównie na południu kraju od Bieszczad  po Beskid Żywiecki, notowano pary także na wschodzie kraju i Środkowym Pomorzu.  Preferuje  wysokie partie rzadko uczęszczanych odludnych gór z jodłowym i bukowo jodłowym  drzewostanem i starodrzewiem z punktami obserwacyjnymi - miejscami odpoczynku w pobliżu terenów łowieckich - otwartych terenów w postaci pastwisk , łąk, zboczy hal i gór. Liczebność oceniana obecnie jest na około 30-35 par. Nie można wykluczyć iż część z nich gniazduje tuż za granicą ze Słowacją sezonowo zmieniając gniazda na te umieszczone po polskiej stronie. 


Zagrożenia
Pomimo iż populacja wydaje się być stabilna nawet z lekką tendencją do wzmacniania się istnieją ciągle realne zagrożenia wynikające z błędnego mniemania o nadrzędności człowieka nad naturą:
  • ekstensywna gospodarka leśna w  trudno dostępnych i odludnych starodrzewiach - miejscach stanowiących ostoje gatunku
  • zaprzestanie wypasania zwierząt i użytkowania łąk i pastwisk, co prowadzi do ich zarastania, podobnie jak w przypadku zarastania terenów otwartych
  • zatrucia związane z odżywianiem się padliną powstałą w sposób nienaturalny
  • powodujące porzucanie stanowisk lęgowych niepokojenie przez ludzi, zmniejszanie terenów lęgowych oraz łowisk poprzez  źle zaplanowane inwestycje turystyczne i budowlane, nieprzemyślane inwestycje przemysłowe i energetyczne lub nie uwzględniające chrony prawnej
  • coraz rzadsze ale w dalszym ciągi powtarzające sie przypadki zabijania z broni palnej przez źle wyszkolonych myśliwych (ost. Śląsk Cieszyński II.2012)

Opracował:   Emil Dzienniak