IV   IX-X     

Systematyka
Rząd: wróblowe (Passeriformes)
Rodzina: łuszczaki (Fringillidae)
Gatunek: kulczyk (Serinus serinus)

Charakterystyka
Malutki łuszczak, najmniejszy w tej rodzinie w Europie, wielkością porównywalny z czyżem, lecz bardziej krępy. W starej łacinie serenus, sereni  oznacza - pogodny, wesoły. Taki się właśnie wydaje, kiedy świeci ze szczytu drzewa swoją żółtą piersią i głośno śpiewa. Samce są bardziej żółte na głowie i piersi, niż samice, jednak u dorosłych osobników obu płci kuper jest intensywnie żółty. W upierzeniu samicy jest więcej odcienia szarawo-zielonego. Grzbiet, głowa i boki wyraźnie kreskowane u samca i samicy, a u ptaków młodocianych - plamek i kresek jest w upierzeniu wiecej, a barwy żółtej - mniej. Samiec ma charakterystyczny szary rysunek na policzku, u samicy jest on znacznie mniej kontrastowy względem całego upierzenia głowy. Dziób krótki, stożkowaty. Przez skrzydła przechodzą dwa żółte paski skrzydłowe. Ogon ciemnobrunatny.  Dawniej uważano, że kulczyk jest dziką formą hodowlanego kanarka. Obecnie wiadomo, że kanarki dzikie występują jedynie na Wyspach Kanaryjskich. Oba gatunki są ze sobą blisko spokrewnione i ich mieszańce są zazwyczaj płodne.

Wielkość
długość ciała 11-12 cm
rozpiętość skrzydeł  ok. 20 cm
waga 13-14 g

Pokarm
Odżywia się miękkimi i drobnymi nasionami różnych roślin, w tym mniszka, tasznika, rdestu ptasiego, latem poluje także na owady. Kulczyki żerują na ziemi lub wśród bylin. Są wielkimi amatorami nasion wiesiołka. Kiedy natrafią na miejsce bogate w nasiona tej rośliny, żerują tam - w trakcie migracji - przez kilka dni.

Śpiew/Głos ♫ 
(Nagranie audio: Tomasz Ogrodowczyk)

Zaraz po przylocie, w kwietniu, w pierwszy pogodny i suchy dzień, samiec zajmuje dogodną pozycję na szczycie drzewa, na suchej gałązce i zaczyna śpiewać. Są to charakterystyczne skwiercząco-skrzypiące, metaliczne i szkliste dźwięki wydawane w długim ciągu świergotu. Kulczyk odzywa się także w czasie przelotu z miejsca na miejsce, wykonywanego dość powolnie, z motylim poruszaniem skrzydełkami

Rozród i gniazdowanie
Po połączeniu się w pary, samce pozostają przy swoich samicach, jednak nie biorą czynnego udziału w budowie gniazda. Gniazdo kulczyka jest bardzo małe, lecz starannie uwite i solidnie wykończone. Zewnętrzna część czarki gniazda powstaje z luźno ułożonych, drobnych korzonków i łodyg roślinnych, z suchych gałązek, trawy, kawałków mchu, przeplatanych widocznymi strzępkami wełny. Wewnątrz ma grubą, zwartą wyściółkę z wełny z domieszką włosia, puchu roślinnego i piór. Czarka gniazda jest solidnie spleciona strzępkami wełny z gałązkami. Usytuowana jest w okółku bocznej gałęzi drzewa iglastego lub gęsto ulistnionego drzewa liściastego czy krzewu, także przy końcu długich i poziomych gałęzi. Wysokość umieszczania gniazda to najczęściej 1,5 do 4 m, rzadziej 8 do 9 m nad ziemią. W końcu kwietnia lub na początku maja samica składa 3–4 owalne jaja, o średnich wymiarach 12x16 mm, białe z odcieniem niebieskawym i nielicznymi, słabo widocznymi, czerwonymi plamkami. Od zniesienia ostatniego jaja wysiadywanie trwa 10–13 dni. W tym czasie samiec karmi samicę, śpiewa przy gnieździe i pilnuje bezpieczeństwa, ostrzegając partnerkę głosem. Pisklęta przebywają w gnieździe przez okres 2 tygodni, karmione intensywnie przez oboje rodziców, a później - przede wszystkim prtzez samca. Samica, w kilka dni po wylocie piskląt, przystępuje do budowy kolejnego gniazda i drugiego lęgu. W tym czasie, samiec aktywnie przejmuje obowiązki rodzicielskie. Młode kulczyki szybko się usamodzielniają. Młode z drugiego lęgu, jak się przypuszcza, towarzyszą rodzicom w czasie migracji na zimowiska. Widuje się małe, rodzinne stadka kulczyków. Czasami małe grupki tych ptaków łączą się w większe stada.

Biotop
Kulczyki występują na obrzeżach lasów i w luźnych zadrzewieniach na otwartych terenach z niską, rzadką roślinnością, w  parkach, ogrodach lub alejach starych drzew,  zawsze w miejscach o ciepłym mikroklimacie, osłoniętych od wiatru. Można je spotkać nawet na kępach zieleni w miejscach zabudowanych. Unika zwartych kompleksów leśnych i terenów wilgotnych. Od XIX wieku kulczyk rozszerza swój zasięg z terenów zachodnich Morza Śródziemnego na północ i wschód. W Polsce jest to ptak nieliczny, lokalnie średnio liczny ptak lęgowy. Przylatuje do naszego kraju w kwietniu, odlatuje na południe Europy - w okresie od września do października. Rzadko zimuje w Polsce.


Zarówno kanarki, jak i kulczyki są ptakami bardzo wrażliwymi na skażenie chemiczne powietrza. Wyczuwają takie stężenia chemikaliów, które dla człowieka nie stanowią jeszcze poważnego niebezpieczeństwa. Szybko występuje u nich podrażnienie górnych dróg oddechowych i śmierć. Z tego powodu, wykorzystywane były w przeszłości, np. w kopalniach do chronienia ludzi przed metanem, czadem i innymi toksycznymi gazami.

Opracowała:   Hanna Żelichowska