V   VIII-IX     

Systematyka
Rząd: Wróblowe (Passeriformes)
Rodzina: Trzciniaki (Acrocephalidae)
Gatunek: Zaganiacz (Hippolais icterina)

Charakterystyka
Naukowa nazwa rodzaju Hippolais ma ciekawe pochodzenie. Linneusz użył antycznego określenia małego, śpiewającego ptaka. Słowo „hipolais” oznacza ptaka odzywającego się w ruchu, tu i tam. W wyniku błędu literowego, w nazwie tej pojawiły się dwie litery „pp”. Słowo „icterina” pochodzi od łacińskiego słowa icterinus – żółtawy.
Zaganiacz to ptak mniejszy od wróbla. Wierzch ciała zielonkawo-szary lub oliwkowo-zielony. Jasne zakończenia chorągiewek lotek ramieniowych rozjaśniają złożone skrzydła. Spód ciała jasno cytrynowy, jasny kantarek, brew białawo-żółtawa, nogi niebieskoszare, czasami prawie czarne. Dziób jasny, większy i silniejszy, niż u piecuszka lub pierwiosnka. Tęczówki zaganiacza są ciemnobrązowe, obrączka oczna jasna. Pierwsza lotka pierwszorzędowa zaganiacza jest tak długa jak pokrywy, a czasem i dłuższa. Ogon równo ścięty. Ptak wydaje się smukły i mocno wydłużony. Obie płci ubarwione są jednakowo, nie różnią się też rozmiarami.  Spód ciała młodych ptaków jest zawsze bardziej blady, niż rodziców, choć mają one podobne ubarwienie. Zaganiacz porusza się sprawnie i jest bardzo aktywny, ale robi to wolniej i mniej nerwowo, niż piecuszki lub pierwiosnki.

Wielkość
długość ciała ok. 14 cm
rozpiętość skrzydeł ok. 23 cm
waga 14 g

Pokarm
Owady w różnych stadiach rozwoju i inne drobne bezkręgowce, w tym pająki. Zjada też jagody, owoce czereśni, czarnego bzu i porzeczki.  Czasami łowi owady w locie, jednak częściej zbiera je z liści i gałązek w koronach drzew, gdzie przebywa.

Śpiew/Głos ♫ 
(Nagranie audio: Tomasz Ogrodowczyk)

Zaganiacz uważany jest za jednego z lepszych europejskich ptasich śpiewaków. Wydaje melodyjną, urozmaiconą, żwawą, złożoną z powtarzanych kilka razy (najczęściej 2-4) fraz, czasami łatwo rozpoznawalną, jękliwą pieśń "bije bije bił bił" lub "dideroid”.  W swą pieśń wplata  głosy innych ptaków, zasłyszane w okolicy i pochodzące z rejonu zimowania (w tropikalnej Afryce). Gdy samiec śpiewa, zajmuje eksponowane gałęzie,  tak by był dobrze słyszany w całym swym rewirze, jednak jest ukryty w liściach i trudno go dostrzec.  Stale się przy tym przemieszcza. Zanim rozpocznie swoją melodię najpierw stroszy pióra na głowie, zwłaszcza na gardzieli i otwiera szeroko dziób, przez co widać jego pomarańczowe wnętrze dzioba oraz przełyku. W okresie do wylęgu młodych, śpiewy zaganiacza słychać nawet w godzinach południowych, kiedy większość awifauny milczy (odpoczywa). Samiec na zmianę śpiewa i żeruje, łowiąc owady.  Ciekawostką jest, że każdy samiec śpiewa nieco inaczej , włączając do swojej piosenki zasłyszane dźwięki, nawet mechaniczne.

Rozród i gniazdowanie
Zaganiacze należą do gatunków ptaków najpóźniej przylatujących z zimowisk, bo pojawiają się w Polsce w pierwszej dekadzie maja. Samice przylatują 6-8 dni później. W tym czasie, samce mają już upatrzone rewiry, których bronią i oznaczają intensywnym śpiewem.  Rewir lęgowy nie jest duży, obejmuje obszar w promieniu ok. 50 m od miejsca założenia gniazda. Wybieranie przez samicę miejsca na gniazdo trwa 2-3 dni. Zaganiacze budują gniazda w krzewach różnych gatunków (np. w jaśminie, wierzbie, brzozie, dzikiej róży, leszczynie czy tarninie), przy czym ich ulubionym gatunkiem jest bez czarny. Chętnie wybierają krzewy przerośnięte np. chmielem lub innymi pnączami, rosnące osobno, lecz na skraju większego skupiska krzewów i młodych drzew. Gniazdo o ładnym, miseczkowatym kształcie nie jest zbyt okazałe i mocne, choć bardzo misternie uplecione z suchej trawy i liści wzmocnionych mchem, porostami, sierścią ssaków, oprzędami gąsienic, piórami, puchem z topól i wierzb, a czasem i pajęczyną lub owadzimi kokonami. Brzeg czary udekorowany jest białymi paskami kory brzozowej. Wyścielenie stanowią pióra i włosie. Budulec nie tylko spełnia funkcje konstrukcyjne, ale i dobrze maskuje lęgowisko. Często pochodzi on z krzewu lub drzewa, na którym znajduje się gniazdo, np. gdy jest ulokowane na brzozie w uwiciu widać brzozową korę. Na ogół gniazdo znajduje się na wysokości ok. 2 m od ziemi. Budowa gniazda zabiera parze wiele dni, więc pierwsze jajo samica składa ok. 25-30 maja.  Złożenie to 4-6 jaj o średnich wymiarach 17x13 mm, różowofioletowych z nielicznymi, czarnymi plamkami. Ich ubarwienie jest charakterystyczne dla gatunku. Wysiadywanie trwa 13-14 dni, na zmianę samiec i samica, chociaż samica bardziej intensywnie.  W tym czasie samiec ją dokarmia. W gnieździe zaganiacza nigdy nie spotyka się jaja kukułki, gdyż jak wynika z badań naukowych,  ptaki te potrafią rozpoznać nieswoje  jajo i natychmiast wyrzucają je z gniazda. Pisklęta mają różowożółtą barwę paszczy, podobnie jak potomstwo rokitniczki, oraz czarne plamki na języku. Młode opuszczają gniazdo po 12-13 dniach. Karmione są jednak przez rodziców dalej, przez kolejne półtora tygodnia. Zaganiacze mają jeden lęg w roku, wyjątkowo rzadko – dwa. Na zimowiska ptaki te odlatują już w końcu sierpnia, czasami na początku września.

Biotop
Wilgotne i umiarkowanie wilgotne obrzeża świetlistych lasów liściastych oraz mieszanych z dobrze rozwiniętym podszytem (głównie na nizinach) i niepełnym zwarciem koron drzew, a także parki, sady, ogrody, zadrzewienia nadrzeczne i śródpolne, widne gaje, ogrody w bezpośrednim sąsiedztwie człowieka. Unika ciernistych krzewów, trzymając się wyłącznie górnych partii krzewów i drzew.
Od pewnego czasu obserwuje się spadek liczebności zaganiaczy, a co najmniej duże wahania ich liczebności. Wynika to prawdopodobnie, głównie z sytuacji na zimowiskach i śmiertelności (również powodowanej przez człowieka) w trakcie długich i wyczerpujących migracji. Późny przylot na lęgowiska i tylko 1 lęg w roku, najwyraźniej nie jest w stanie zapewnić stabilizacji liczebności tego gatunku


 

Opracowała:   Hanna Żelichowska