częściowaIII  przyloty X-XIodloty

Systematyka
Rząd: wróblowe (Passeriformes)
Rodzina: krukowate (Corvidae)
Gatunek: gawron (Corvus frugilegus)

Charakterystyka
Większy niż gołąb, wielkością dorównuje wronie siwej, choć jest od niej smuklejszy. Upierzenie na całym ciele czarne z purpurowo-fioletowym, metalicznym połyskiem. Bardzo często mylony z krukiem, ale znacznie od niego mniejszy. Istnieje duże podobieństwo między młodocianym gawronem i pospolitym na Zachodzie Europy – czarnowronem. Oba ptaki mają ciemny, u nasady zarośnięty dziób. Jednak dziób gawrona jest bardziej płaski i ostro zakończony; dziób czarnowrona jest bliższy dziobowi wrony siwej. Nasada dzioba u dorosłych gawronów jest jasna, naga, dziób spiczasty. Wykształca się między lutym a majem w drugim roku kalendarzowym. Charakterystyczne jest u tego ptaka płaskie czoło, ostro wysklepione ciemię i „krótki kark”, płaska pierś, wydatny brzuch (widoczne nastroszone zwisające pióra brzucha). Gawron ma czarne nogi. Ogon w locie zaokrąglony, uderzenia skrzydeł elastyczne, dość głębokie. Obie płci są tej samej wielkości.
Gawrony to ptaki towarzyskie. Zimą prawie zawsze tworzą grupy lub stada. Ze stale użytkowanych noclegowisk korzystają często setki a nawet tysiące tych ptaków, bez problemowo mieszając się ze stadem kawek. W mieście zimą, gdy często człowiek go dokarmia, staje się zupełnie niepłochliwy. W wielotysięcznych stadach mieszanych znajdują się również kawki.
Gawrony to jedne z najinteligentniejszych ptaków. Potrafią używać narzędzi, a także wytwarzać je i dostosowywać do swoich potrzeb.
Jak inne krukowate znane są z waleczności. Nawet dwa trzy osobniki bez namysłu rzucają się na o wiele większego bielika, którego zmuszają do ucieczki z ich żerowiska lub kontrolowanego terenu.
 

Wielkość
długość ciała 41-49 cm
rozpiętość skrzydeł  81-99 cm (inne źródła podają: 81-100 cm)
waga 400-475 g.

Pokarm
Pożywienie gawronów jest różnorodne, mieszane. W okresie jesienno-zimowym przeważnie jest to pokarm roślinny w postaci ziaren i kiełków zbóż, bulw, nasion traw, owoców, odpadków kuchennych, natomiast w okresie letnim – ptak zjada bardzo dużo owadów i ich larw (zwłaszcza chrząszczy i motyli), dżdżownice i inne bezkręgowce, ale także gryzonie, jaszczurki, żaby, pisklęta, jaja innych ptaków i padlinę. Skład diety jest uzależnionych od lokalnych warunków i pory roku. Zjadają więcej pokarmu roślinnego niż wrony.  Zimą na mniej zawianych śniegiem obszarach polnych mogą wydłubywać z ziemi zasiane ziarno i oziminy, czym zyskują nieprzychylność rolników.
Gawrony żerują prawie wyłącznie na ziemi, po której spokojnie chodzą i skaczą. Częściej niż u innych krukowatych gawronom zdarza się wydłubywać pokarm z gleby. Zimą pokarmu szukają na polach, zwłaszcza gdy nie ma zbyt grubej pokrywy śnieżnej. Wiosną kroczą po przeoranej ziemi za traktorem i zbierają odsłonięte pędraki.
W miastach nierzadko odwiedzają wysypiska śmieci. Życie w kolonii nie tylko przynosi korzyści ze względu na większe prawdopodobieństwo, że jeden z ptaków znajdzie pożywienie nie tylko dla siebie, ale i dla pozostałych uczestników stada.

Głos  ♫
(Nagranie audio: Henryka Kwiatkowska)


Odzywa się surowym "kraaaaaa", dłuższym i głośniejszym niż wrony. Jazgot dobiegający z kolonii w okresie budowy gniazd, może być ogłuszający.

Rozród i gniazdowanie
Gatunek monogamiczny. Ptaki łączą się w pary w styczniu lub w lutym. Podczas zalotów gawron „śpiewa”, kłania się i wykonuje loty godowe. Partnerzy porządkują pióra i karmią się wzajemnie, często siedzą przytuleni do siebie, dotykają się dziobami i wkładają dziób w dziób, co zacieśnia istniejące między nimi więzi. Ponieważ gawrony są ptakami stadnymi, rzadko spotyka się pojedyncze gniazda lub zaledwie kilka par lęgowych przy sobie. Konstrukcje lęgowe, przypominające duże, dość swobodnie zbudowane koszyki, lokowane są na wierzchołku rozłożystych drzew i w koronach, a ich ilość może dochodzić do tysięcy. Populacje miejskie budują je nie tylko na drzewach, ale i na budynkach. W tych ptasich koloniach na jednym drzewie zwykle znaleźć można po kilka gniazd (wyjątkowo nawet kilkadziesiąt). Ptaki często nawzajem kradną sobie materiały do budowy gniazd - są to głównie patyki oraz gałązki wzmocnione ziemią i gliną z wyścieleniem z sierści, suchej trawy i korzonków. Gniazdo budują oboje. Lęgi odbywają się w okresie luty – lipiec, przy czym para wyprowadza jeden lęg w tym okresie. Samica składa 3-6 (w innych źródłach 2-5) silnie wydłużonych jasnych jaj, o tle zielonkawo-niebieskim lub jasno-niebieskim z brązowymi, żółtawymi czarno-oliwkowymi plamami, i średnich wymiarach 40x29 mm. Od złożenia pierwszego jaja samica wysiaduje je ok. 18-19 dni. Wtedy też pozwala się karmić samcowi. Pisklęta, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po ok. 28-35 dniach. Karmione są przez oboje rodziców. Najdłużej żyjący gawron, którego wiek oznaczył człowiek, miał 19 lat .

Biotop
Pierwotnymi siedliskami tych ptaków były azjatyckie stepy. Obecnie są to za dnia śródpolne zadrzewienia z wysokimi drzewami oraz większe parki miejskie, wiejskie, aleje, łąki, zagajniki, pastwiska, ugory, a nocą często centra miast na dużych osiedlach. Na zimowiskach ptaki razem nocują na wysokich drzewach, preferują brzegi lasów. Gdy minie noc, zaraz jak się rozwidni wyruszają w poszukiwaniu pokarmu, pokonując nawet odległość kilkudziesięciu kilometrów. Większość gniazdowisk i zimowisk gawronów znajduje się na terenach rolniczych, które przeplatają śródpolne laski i łęgi. Rzadziej spotykany na obszarach pagórkowatych. Zawsze chętnie przebywają w okolicach ze zbiornikami wodnymi. Dobrze przystosował się do warunków panujących latem i zwłaszcza zimą w miastach (gniazduje tu i zimuje). Zasiedlił prawie całą Europę, prócz Półwyspu Iberyjskiego i północnej Skandynawii. Dalej jego areał ciągnie się przez Azję po wybrzeża Oceanu Spokojnego. Populacje z chłodniejszych regionów wykonują regularne migracje na południe – do Środkowej i Zachodniej Europy, najdalej dolatując nad Morze Śródziemne. Na większości areału ptak jest jednak osiadły. W Polsce to średnio liczny ptak lęgowy. Spotkać go można w całym kraju, choć rozmieszczony jest nierównomiernie. W górach dolatuje do 900 m n.p.m. Obecnie duża populacja występuje w Wielkopolsce – 30 000 par i na Śląsku – 20 000. Dość częste stanowiska odnotowano na Kielecczyźnie, Podlasiu i Mazowszu. Licznie zamieszkuje duże miasta.  


Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ochroną gatunkową częściową. Populacja gawrona w Polsce objęta jest monitoringiem w ramach programu Monitoring Flagowych Gatunków Ptaków. Program ten realizuje Stacja Ornitologiczna Muzeum i Instytutu Zoologii PAN na zlecenie GIOŚ. W ciągu dziesięciu lat obserwacji (2001–2010) zaobserwowano spadek jej liczebności. Na tej podstawie prognozowany jest jej obniżenie w ciągu kolejnych 10 lat o ponad 30%, co jest uznawane za zagrożenie wyginięciem w skali kraju.

Opracowała:   Hanna Żelichowska