Systematyka
Rząd: dzięciołowe (Piciformes )
Rodzina: dzięciołowate (Picidae)
Gatunek: dzięcioł średni (Dendrocopos medius)

Charakterystyka
Dzięcioł nieco mniejszy od swojego krewniaka, dzięcioła dużego, zbliżony wielkością do szpaka. Ma krótszy i bardziej smukły dziób, niż dzięcioł duży,  krągłą głowę z nieco mniejszymi, ciemnymi oczami. Nadaje mu to bardziej delikatny wyraz twarzy, jakby był zdziwiony lub trochę nieśmiały.  Boki głowy i spód białe. Dzięcioł średni w każdej szacie, ma czerwoną czapeczkę, nieco przypominającą czapeczkę młodych dzięciołów dużych, ale jaśniejszą. Czapeczka bez czarnego obrzeżenia, czoło z rudawym nalotem. Czarny pasek policzkowy (wąs) nie łączy się z nasadą dzioba, a czarny pasek w okolicy ucha nie sięga do potylicy. Grzbiet czarny z małymi plamami bieli w okolicach barków, czarny kark i kuper.  Na skrzydłach sześć rzędów białych plam. Są też na zewnętrznych sterówkach. Brzuch i pokrywy podogonowe jasno-czerwone, w kierunku brzucha stopniowo różowieją. Spód ciała i boki ciemno kreskowane. Samiec i samica ubarwione są prawie identycznie. Samica ma jedynie mniej kontrastową, krótszą i mniej odgraniczoną od czarnej potylicy, czapeczkę. Młode ptaki są podobne do dorosłych, choć ich czapeczka jest bardziej matowa i mniejsza. Mają też pióra o rozmytych brązowawych zakończeniach na bokach głowy, podbródku i policzkach. Kreskowanie na boku ciała i piersi jest też brązowawe i bardziej rozmyte.
Budowa sterówek dzięcioła średniego jest charakterystyczna dla pozostałych dzięciołów. Sterówki są ostro zakończone i sztywne. Gdy ptak się wspina, zawsze głową ku górze, lub kuje dziobem drewno, opiera się na sterówkach, które amortyzują uderzenia.
Mając dość słaby dziób i gorzej rozwinięte mięśnie szyi, dzięcioł średni  wykuwa dziuple głównie w próchniejący konarach, chorym lub osłabionym drewnie liściastego drzewa, zaatakowanym przez larwy owadów. 
Jest bardziej skryty i płochliwy niż dzięcioł duży.  Aktywny w dzień, w parach trzyma się tylko w okresie lęgowym - poza nim żeruje samotnie. Spędza czas wysoko w konarach drzew, często skacząc wzdłuż grubych poziomych gałęzi w poszukiwaniu owadów. Charakterystyczna poza dzięcioła średniego: przygarbiona sylwetka  siedzącego w poprzek gałęzi ptaka, z opuszczonym ogonem.

Wielkość
długość ciała 20 - 22 cm
rozpiętość skrzydeł  29 - 39 cm
waga 54 - 85g

Pokarm
Charakterystyczne dla dzięcioła średniego jest przeszukiwanie zakamarków kory, szczelin w drewnie, czasami rozkuwanie zmurszałego drewna. Takie miejsca występują w dolnych partiach koron drzew, zwłaszcza na gałęziach o średnicy powyżej 10 cm, a także - na pniach drzew. Menu tego dzięcioła stanowią bezkręgowce, chrząszcze (dorosłe i larwy), błonkoskrzydłe, mrówki, gąsienic motyli,  z których wiele zbiera z powierzchni korowiny, jej zagłębień i liści. Jesienią i zimą, obok pokarmu zwierzęcego, dzięcioł sredni zjada nasiona, szczególnie leszczyny, dębu i buka, a także żołędzie i nasiona drzew iglastych.  Smakują mu też soki drzewne. Zwłaszcza wczesną wiosną nakłuwa dziobem korę osik, brzóz i innych drzew aby zlizać z wypływających  otworów sok roślinny, bogaty w cukry, których ptak potrzebuje po zimie. Nakłucia są ułożone zwykle w postaci poziomych linii lub mogą tworzyć pierścienie na pniu. Do ściekającego, lepkiego  płynu zlatują się owady, które dzięcioł łatwo może zebrać. W związku z tym, regularnie przylatuje do takich miejsc, pogłębia otwory, spija soki i wyjada przyklejone owady. Podobnie jak dzięcioły duże, jednak rzadziej, średnie używają tzw. kuźni, aby dostać się do wnętrza twardych owoców lub nasion. Są w tej mierze jednak dużo mniej sprytne.

Zimą dzięcioły średnie zalatują do karmników, gdzie poszukują najchętniej oleistych nasion słonecznika, konopii i słoniny.
Ze względu na sposób żerowania i dietę, dzięcioły średnie są bardzo ruchliwe, często przeskakują z gałęzi na gałąź, przelatują z drzewa na drzewo. Zdarza się, że ścigają owady w locie.
Badania zimowe naukowców wykazały, że dzięcioły średnie zdobywają tylko 6% pokarmu kując w drewnie, podczas gdy duże - aż 84%. Dłubanie w szczelinach i pęknięciach pni daje dzięciołowi średniemu ok. 87% pokarmu

Śpiew/Głos ♫ 
(Nagranie audio: Tomasz Ogrodowczyk)

Terytorium dzięcioł średni oznacza piosenką składającą się z 4-8 jękliwych, nosowych sylab w wolnym tempie, brzmiących trochę jak miauczące zawodzenie. Rzadko stosowane bębnienie, wiosną wspomaga piosenkę. Ten rodzaj głosu słyszany bywa w okresie do czerwca. Ptaki obojga płci odzywają się powtarzanymi okrzykami przypominającymi "geg geg geg". Okrzyki te służą długodystansowej komunikacji partnerów i do porozumiewania się pomiędzy rodzeństwem.

Rozród i gniazdowanie
Dzięcioł średni wykuwa dziuplę w zmurszałym pniu lub - choć rzadko -   odświeża starą, opuszczoną dziuplę.  Dziupla znajduje sie wyraźnie niżej, niż u dzięcioła dużego, rzadko powyżej 4-5 m nad ziemią. Lęg wyprowadza najczęściej w dębie lub grabie. Otwór wlotowy ma średnicę ok. 5 cm, a głębokość dziupli 15-35 cm. Wyściółkę stanowią jedynie okruchy drewna.
Samica w końcu kwietnia lub na początku maja  składa 5-6 białych jaj (wyjątkowo - 10). Para wyprowadza jeden lęg w roku. Jaja wysiadywane są przez okres około 15 dni przez obydwoje rodziców i razem też karmią potomstwo po wykluciu.
Pisklęta opuszczają gniazdo po około 21 dniach, ale nadal dostają od matki i ojca pokarm. Pełną samodzielność osiągają po ok. dwóch tygodniach. Dojrzałość płciową osiągają w pierwszym roku życia.
 Dzięcioły średnie dobierają się w pary, są monogamiczne.

Biotop    
Dzięcioł średni występuje w strefie niezbyt gęstych lasów liściastych dębowych, bukowych i olchowych. Występuje także w parkach, jeśli są w nich grupy dębów (najlepiej ponad 80-letnich) oraz w dzielnicach willowych miast, w sadach, na skrajach lasów. W Polsce, nielicznie, tylko lokalnie średnio licznie (głównie w dolinach Odry i Baryczy a także w Puszczy Białowieskiej), gniazduje na nizinach. Lęgnie się zatem w bogatych gatunkowo lasach mieszanych, gdzie znajduje grubą i spękaną korę, pod którą występują larwy owadów i inny lubiany przez niego pokarm zwierzęcy. Nie zasiedla borów iglastych na terenach górskich. Preferuje okolice o cieplejszym mikroklimacie. Podobnie jak dzięcioł duży jest ptakiem osiadłym, przemieszczającym się na krótkie dystanse, ok. pół kilometra. Młode rozlatują się dalej (kilkanaście kilometrów) by znaleźć partnera i miejsce lęgowe.

W XX wieku znów zaczęło dochodzić do ubywania liczebności dzięciołów średnich w zachodniej i środkowej Europie. Przyczyną jest wycinanie starych lasów liściastych np. łęgów, zastępowanych borami sosnowymi i świerkowymi, podobnie jak u innych dzięciołowatych. Dzięcioł traci nie tyle miejsca gniazdowania, ile środowisko liściastych drzewostanów, do którego jest przystosowany.

 


Dzięcioł średni jest objęty ochroną ścisłą, wymagającą ochrony czynnej. Populacjom dzięciołów średnich zagraża utrata naturalnych siedlisk przez:
  • coraz większe izolowanie lasów liściastych,
  • usuwanie z ekosystemów leśnych martwych i obumierających drzew ze starymi dziuplami,
  • zanikanie drzewostanów z dominacją dębów starszych niż 80 lat.

Opracowała:   Hanna Żelichowska