*   III-IV   IX-XI

Systematyka

Rząd: wróblowe (Passeriformes)
Rodzina: łuszczaki (Fringillidae)
Gatunek: grubodziób (Coccothraustes coccothraustes)

Charakterystyka

Niezbyt liczna w Polsce populacja tego największego naszego łuszczaka jest wędrowna z wyjątkiem śląskiej. Grubodziób jest trudny do pomylenia z jakimkolwiek innym ptakiem. Krępej budowy, sporo większy od wróbla, z dużą okrągłą głową oraz potężnym stożkowatym dziobem. Upierzenie bardzo żywe i różnobarwne, zwłaszcza samca w szacie godowej. Cechuje go głowa w kolorze cynamowobrązowym z szeroką szarą obrożą na szyi. Grzbiet ciemnobrunatny, kuper i spód ciała jaśniejszy. Brązowy, stosunkowo krótki ogon posiada szeroki biały pas na końcu. Brunatnoczarne skrzydła z czarnymi  lotkami o błękitnym metalicznym połysku.  Zakończenie chorągiewek lotek w środkowej części skrzydła  sprawia wrażenie karbowanych. W okolicach barków na skrzydłach widoczne białe pola układające się w locie w kształt półksiężyca. Duże pokrywy skrzydłowe również zakończone na biało. Kantarek, podbródek i obwódka wokół dzioba czarne. Dziób samca w sezonie lęgowym w kolorze ołowianoszarym, a poza nim w barwie rogowej. Samice skromniej ubarwione, jaśniejsze, a brąz na wierzchu głowy nie tak intensywny. Lotki na końcach są wyraźnie węższe i mają szare powierzchnie na zewnętrznych chorągiewkach, tworzące szare pole z boku skrzydła.  Osobniki juwenalne mają żółtawy podbródek plamkowany spód ciała. Obserwacje grubodzioba w sezonie lęgowym są utrudnione, gdyż przebywa wówczas głównie w koronach drzew. Czasem daje się zaobserwować, gdy pije wodę z kałuży. Zimą natomiast schodzi bliżej dna lasu i chętnie korzysta z dokarmiania, chociaż jest stosunkowo płochliwy. Poruszając się po ziemi, wykonuje długie skoki.
Dzięki specyficznej budowie dzioba i odpowiednio silnym mięśniom żuchwy ptak posiada zdolność rozłupywania twardych pestek i nasion nieosiągalnych dla innych łuszczaków. Naukowa nazwa ptaka odnosi się do tej zdolności (kokkos – orzech, thraueie – kruszyć). Wraz ze skrajnym krawędziami tnącym, dziób w górnej części wyposażony jest dodatkowo w jedną przebiegającą symetrycznie przez środek i dwie poprzeczne krawędzie tnące. Dolna połowa dzioba posiada zaś współpracujące z nimi  zagłębienia. W części przynasadowej  górna część jest dodatkowo karbowana, a dolna zaopatrzona w dwie wypukłości rogowe. W zależności od rodzaju nasiona lub pestki ptak układa je w dziobie w sposób gwarantujący użycie jak najmniejszej siły. Pestki wiśni orientuje spoiwem do dołu, a np. nasiona tarniny lub oliwek układa poziomo. O sprawności dzioba niech zaświadczy fakt, że do rozgniecenia nasiona wiśni potrzebna jest siła rzędu 27 – 43kG, a oliwki aż 48 – 73kG, przy czym do otwarcia tych pierwszych ptak potrzebuje jedynie 5 sekund! Wyłuskanie nasiona słonecznika to już jedynie 3 sekundy!

Wielkość

długość ciała wraz dziobem i ogonem: 16 – 18cm
rozpiętość skrzydeł: 29 – 33cm
waga: 46 – 70g

Pokarm

Żywi się głównie nasionami drzew, zwłaszcza grabów oraz buków i klonów, a także nasionami ukrytymi w twardych pestkach  wiśni, czereśni, dzikiej trześni oraz śliwy i tarniny.  Wiosną ważną rolę w diecie grubodzioba odgrywają pąki i młode pędy. W sezonie lęgowym polują także na bezkręgowce. Pisklęta karmione są owadami, miękkimi odwłokami drobnych chrząszczy, gąsienicami  i świeżo dojrzałymi nasionami.

 

Śpiew/Głos ♫ 
(Nagranie audio: Jarosław Matusiak)

Śpiewa stosunkowo rzadko i cicho. Pieśń składa się zazwyczaj z zająkliwych, niekiedy przeciągłych i zgrzytliwych  tonów, a także ćwierkań. Często, szczególnie w locie, odzywa się krótkim i ostrym „ciks” lub przenikliwym „ciik” albo „dzyk”. Głos grubodzioba może być niekiedy mylony z głosem zaniepokojonego rudzika

Rozród i gniazdowanie

Buduje stosunkowo duże, słabo osłonięte gniazdo, luźno uwite z dość grubych patyków (do 4-5mm) wysoko, zwykle w koronach drzew liściastych i przeważnie w rozwidleniach bocznych gałęzi.  W wyściółce zamiast piór i puchu, jak w przypadku innych łuszczaków, dominują źdźbła, porosty i drobne korzonki. Do lęgów grubodziób przystępuje raz w roku (po raz pierwszy już w wieku 1 roku) zazwyczaj między końcem kwietnia, a końcem maja w zależności od obecności gąsienic, którymi karmi młode. Niekiedy po stracie lęgu możliwy jest drugi, nawet w lipcu. Zniesienia składa się z 4- 5 (rzadziej 3 lub 6) szarych bladobrązowawych, niekiedy czarno-brunatno plamkowanych jaj. Wysiaduje samica przez 12-14dni, ale popołudniami może być zastępowana przez samca. Samiec karmi samicę zarówno w trakcie składania jaj, jak i inkubacji.  Pisklęta przebywają w gnieździe 10-14 dni. Samodzielność uzyskują po miesiącu. Z trudnością jednak rozłupują twardsze nasiona pierwszej jesieni, z uwagi na nie całkiem twardy dziób.

Biotop
Gniazduje w starszych drzewostanach liściastych, najchętniej bukowych i grabowych (od kilku do kilkunastu par lęgowych na 10ha powierzchni), a także w zadrzewieniach śródpolnych, parkach, sadach ogrodach i na cmentarzach. W mniejszej liczbie obecny w łegach i borach mieszanych. Unika borów sosnowych i świerkowych. Grubodziób w pięciu podgatunkach zasiedla całą  Europę z wyłączeniem Islandii, Irlandii, dużej części Skandynawii  i niektórych wysp śródziemnomorskich oraz północną Afrykę i Azję sięgając po Wyspy Japońskie.  W Polsce jest niezbyt licznym ptakiem lęgowym. Zamieszkuje cały obszar kraju, w górach do wysokości 1000m. Na niżu rozmieszczenie grubodzioba dosyć nieregularne. Liczniejszy w Puszczy Białowieskiej, Kampinoskiej, na Roztoczu, miejscami na Śląsku i Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Bardzo rzadko spotykany w  Borach Tucholskich z dominującym świerkiem i sosną, a także na Mazurach i Puszczy Augustowskiej. 

* Migracje

Wiosną wędruje na lęgowiska od końca marca i w kwietniu. Powrót na zimowiska następuje od końca września do listopada.  Jesienią pojawiają się u nas ptaki z rejonów położonych dalej na wschód, podczas gdy nasze zimują w zachodnich rejonach Europy. Migrujące stadka liczą nie więcej niż 20-30 osobników. Podobnie liczne są skupiska żerowiskowe. Wahanie liczebności populacji grubodzioba związane jest głównie ze zmianami urodzaju nasion grabów i buków oraz ostrością zim.


 

Opracował:   Tomasz Fliszkiewicz