III-IV X

Systematyka

Rząd: wróblowe (Passeriformes)  
Rodzina: drozdowate (Oenanthe) 
Gatunek: białorzytka (Oenanthe oenanthe) 

Charakterystyka

Sylwetka białorzytki jest wyprostowana, dość smukła, choć w praktyce jest to ptak niewiele większy od wróbla. Charakterystyczne cechy: czarno-biały ogon (nasada biała, na końcu czarna odwrócona litera T), wierzch ciała szary (czasami wygląda jak niebiesko-szary) lub szaro-brązowy, biała lub jasno-płowa  brew. Obie płcie różnią się upierzeniem w szacie godowej. Samce mają szarą głowę i grzbiet, czarną rozległą maskę zwężającą się przy dziobie oraz białą brew. Skrzydła czarne, spód ciała biały z wyjątkiem łososiowej piersi i gardła.

Samice nie są tak barwne. Mają ciemno-brązowe skrzydła, głowę bez czerni, bardziej białe podbrzusze. W szacie spoczynkowej obie płcie odznaczają się mniej kontrastowym ubarwieniem głowy, wierzchu i skrzydeł, o odcieniu brązowoszarym, przy czym u samca widać pozostałości czarnej maski i czarny kantarek. Generalnie, kolory samca i samicy jesienią bledną.

Młode ptaki mają plamkowany wierzch ciała, a spód jasny ze wzorem łusek.

Zaniepokojona, białorzytka wykonuje szybkie, niskie ukłony i kiwa rozpostartym ogonem. Skacze z miejsca na miejsce, a przystając - prostuje ciało do pionu. Przelatuje nisko nad ziemią. Często siada na kamieniach lub słupach i innych podwyższeniach. Czujna, odważna, energicznie broni potomstwa w gnieździe przed niebezpieczeństwem, starając się odciągnąć intruza swoim zachowaniem i głosem. 

Wielkość

długość ciała 14-16,5 cm
rozpiętość skrzydeł  26-32* cm
waga 20-30 g

Pokarm

Pokarm białorzytek stanowią owady i ich larwy oraz inne drobne bezkręgowce zbierane na ziemi. Ponadto białorzytki zjadają też drobne owoce i jagody, takie jak czarny bez, poziomki, jeżyny, a jesienią jałowiec.  

Śpiew/Głos ♫ 
(Nagranie audio: Jarek Matusiak  XC136653 )

Głos wabiący: prosty, ostry gwizd "hiit". Alarmuje kląskającym "czak". Śpiew białorzytki można usłyszeć w dzień ale także w nocy. Śpiewem rozpoczyna ranek, często stojąc na szczycie np. betonowych zwałów, gruzu czy nawet na drucie. Śpiewa również w czasie tokowego lotu. Śpiew białorzytki brzmi jak zwrotka  twardych, wybuchowych, szybkich dźwięków, świergotliwych i trzeszczących, niekiedy z naśladownictwem innych ptasich głosów. 

Rozród i gniazdowanie
Gniazdo białorzytki jest zwykle głęboko ukryte, umieszczone w szczelinie skalnej, pomiędzy kamieniami lub w hałdzie gruzu, w ruinach albo norze ziemnych ssaków. Ptaki wypełniają gniazdo trawami, korzonkami, mchem, często wełną owczą. 
Samica składa 5–6 jaj o barwie jasnoniebieskiej lub zielonkawej. Z reguły, wyprowadza jeden lęg w roku. Jaja są wysiadywane przez okres 13–14 dni przez samicę. Jednak karmieniem potomstwa, przez około 2 tygodnie w gnieździe, zajmują się oboje rodzice. Przez następne 2 tygodnie podloty pozostają pod opieką rodziców.

Biotop
Białorzytka to ptak wędrowny. Przylatuje do Polski z Afryki (gdzie zimuje) na przełomie marca/kwietnia, odlatuje w październiku.. Bezpośrednio po powrocie z zimowisk często przebywa na polach, w małych stadkach. W sezonie lęgowym ptaki trzymają się w parach.
Białorzytki gnieżdżą się na terenach otwartych, kamienistych, pokrytych niewysoką, rzadką  roślinnością, jak wrzosowiska, na nieużytkach, rumowiskach skalnych, większych porębach leśnych. Spotkać je można również w wyrobiskach kamieniołomów lub żwirowni, w ruinach, na terenach ruderalnych lub przemysłowych, na nasypach kolejowych. W Europie Południowej białorzytki występują głównie w skalistych górach. 


W Polsce białorzytka podlega ścisłej ochronie gatunkowej.

Opracował/a:  Hanna Żelichowska